Í Ódysseifskviðu vissi Ódysseifur að hann gæti ekki treyst eigin dómgreind þegar söngur sírenanna næði til hans.
Hann vissi hvað myndi gerast.
Söngurinn yrði svo fagur og sannfærandi að hann myndi vilja breyta um stefnu. Hann myndi biðja menn sína um að leysa sig. Hann myndi telja að það sem hann fyndi á þeirri stundu væri rétt.
Þess vegna lét hann binda sig við mastrið áður en hann heyrði sönginn.
Ekki vegna þess að hann væri veikur.
Heldur vegna þess að hann þekkti veikleika mannsins.
Hann vissi að þegar sírenurnar byrjuðu að syngja myndi blekkingin ekki lengur líta út eins og blekking.
Hún myndi líta út eins og sannleikurinn.
Við eigum öll okkar sírenur
Ég hef hugsað töluvert um þessa sögu.
Kannski vegna þess að með aldrinum hef ég orðið minna sannfærður um að góðar ákvarðanir snúist fyrst og fremst um viljastyrk.
Við viljum gjarnan trúa því að þegar augnablikið kemur munum við einfaldlega velja rétt.
Við munum standa við það sem við ákváðum.
Við munum muna hvað skiptir okkur raunverulega máli.
En þannig virkar maðurinn ekki alltaf.
Sírenurnar okkar geta verið peningar. Viðurkenning. Staða. Ást. Reiði. Ótti. Þörfin fyrir að hafa rétt fyrir sér. Löngunin til að falla inn í hópinn. Nýtt viðskiptatækifæri sem virðist ómögulegt að hafna. Eða einfaldlega sú sterka löngun að losna undan óþægindum hér og nú.
Í augnablikinu getur allt þetta virst fullkomlega skynsamlegt.
Við finnum síðan rökin.
Það er eitt af því merkilegasta við okkur. Við erum ótrúlega góð í að smíða rökréttar skýringar utan um það sem okkur langar þegar til að gera.
Mastrið þarf að koma fyrst
Þess vegna finnst mér sagan um Ódysseif ekki fyrst og fremst vera saga um sjálfsaga.
Hún er saga um undirbúning.
Hann tók ákvörðunina áður en hann þurfti að taka ákvörðunina.
Það er stór munur.
Við getum gert það sama.
Við getum ákveðið fyrirfram hvaða gildi við ætlum að láta ráða þegar hlutirnir verða erfiðir.
Við getum ákveðið hvaða mörk við ætlum ekki að færa þó að okkur langi til þess á þeirri stundu.
Við getum ákveðið hvað „nóg“ þýðir áður en meira fer að kalla.
Við getum ákveðið hvernig við viljum koma fram við fólkið okkar áður en við verðum reið.
Við getum ákveðið hvers konar manneskja við viljum vera áður en verðið á þeirri ákvörðun kemur í ljós.
Mastrið getur verið gildi.
Það getur verið regla.
Það getur verið loforð.
Það getur verið manneskja sem við treystum til að segja okkur sannleikann.
Það getur verið ákvörðun sem við tókum með skýrum huga og viljum ekki leyfa skammvinnri tilfinningu að endurskrifa.
Tilfinningin er ekki óvinurinn
Ég held ekki að lausnin sé að reyna að verða tilfinningalaus.
Ódysseifur lokaði ekki eyrunum.
Hann hlustaði.
Það finnst mér mikilvægur hluti sögunnar.
Tilfinningar segja okkur ýmislegt. Þær sýna hvað við þráum, hvað við óttumst, hverju við viljum tilheyra og hvað okkur finnst við vera að missa.
En tilfinning er ekki það sama og sannleikur.
Trúverðug rödd er ekki það sama og sannleikur.
Og sannfærandi rök eru ekki endilega sannleikur heldur.
Í upprunalegu hugleiðingunni minni notaði ég gömlu hugtökin Pathos, Ethos og Logos. Tilfinninguna, traustið og rökleiðsluna.
Ég held að þau eigi alveg jafn vel við um daglegt líf.
Hvað er ég að finna?
Af hverju er ég að finna þetta?
Hver eða hvað hefur áhrif á mig núna?
Og þegar hávaðinn þagnar, hvaða rök standa þá eftir?
Spurningarnar skipta meira máli en svörin
Ég hef lengi sagt að ef ég skrifa einhvern tíma bók eigi hún líklega að heita:
Ég veit það ekki!
Með tímanum hef ég orðið sífellt hrifnari af þessum orðum.
Ekki vegna þess að svör skipti ekki máli.
Heldur vegna þess að „ég veit það ekki“ gefur manni leyfi til að spyrja.
Og reynslan hefur aftur og aftur kennt mér að sannleikurinn leynist oft ekki í fyrsta svarinu.
Hann byrjar í spurningunni.
Kannski sérstaklega í þeirri spurningu sem við viljum helst ekki spyrja.
Af hverju vil ég þetta svona mikið?
Hvað er ég hræddur um að gerist ef ég segi nei?
Er ég að velja þetta vegna þess að það samræmist því sem skiptir mig máli, eða vegna þess að sírenurnar syngja sérstaklega fallega í dag?
Við hvað hefur þú bundið þig?
Ódysseifur hafði þann kost að sjá sírenurnar fyrir.
Við höfum ekki alltaf þann lúxus.
En flest okkar þekkja þó sum mynstrin okkar.
Við vitum hvar við erum líkleg til að gefa eftir.
Við vitum hvaða aðstæður rugla dómgreindina.
Við vitum oft hvaða sögur við segjum sjálfum okkur þegar við viljum réttlæta eitthvað sem við vitum innst inni að passar ekki.
Þess vegna finnst mér ein spurning verða sífellt mikilvægari:
Við hvað hef ég bundið dómgreind mína áður en söngurinn byrjar?
Við gildin mín?
Við langtímamarkmiðin?
Við fólkið sem skiptir mig mestu?
Við ákvörðunina um hvernig ég vil lifa?
Eða er ég einfaldlega að treysta því að framtíðarútgáfan af mér verði nógu sterk til að standast sönginn?
Ódysseifur tók ekki þá áhættu.
Hann lokaði ekki eyrunum. Hann hlustaði á sírenurnar.
En hann hafði bundið sig við mastrið áður en þær náðu til hans.
Veistu hvaða sírenur syngja til þín?
Og við hvað hefur þú bundið dómgreind þína?