Uppfærsla 16. september 2026
Málið hjá úrskurðarnefnd lögmanna er enn óleyst.
Það reynir ekki mikið á traust til lögmanna þegar allt gengur vel.
Það reynir á það þegar borgari kvartar undan lögmanni og upplifir síðan í eftirlitsferlinu sömu óvissu og hann kvartaði undan.
Þar liggur mikilvæg traustsspurning fyrir réttarríkið:
Ef lögmenn eru einn af hornsteinum réttarríkisins, hvernig tryggjum við að eftirlitið með þeim sé ekki aðeins til staðar heldur einnig sýnilega skilvirkt, gagnsætt og traustvekjandi fyrir almenning?
Hornsteinn réttarríkisins
Benedikt Bogason, forseti Hæstaréttar Íslands, hefur bent á að dómstólar og lögmenn séu tveir hornsteinar réttarríkisins.
Sjálfstæðir og óvilhallir dómstólar skera úr ágreiningi um lögin. Sjálfstæð og öflug lögmannastétt er á sama tíma nauðsynleg til þess að borgarar geti leitað réttar síns, varið hagsmuni sína og treyst því að réttindi þeirra séu virt.
Staða lögmanna er því sérstök.
Þeir eru ekki aðeins ráðgjafar á almennum þjónustumarkaði. Þeir njóta lögbundinnar stöðu, hafa einkarétt á tilteknum störfum fyrir dómi og koma gjarnan að viðkvæmustu og mikilvægustu hagsmunum einstaklinga og fyrirtækja.
Af því leiðir að traust til lögmanna er ekki einkamál lögmannastéttarinnar.
Það er hluti af trausti almennings á réttarríkinu sjálfu.
Sjálfstæði krefst ábyrgðar
Benedikt hefur einnig bent á mikilvægi skilvirks eftirlits með störfum lögmanna.
Almenningur sem leitar til lögmanns þarf að geta treyst því að þjónustan sé fullnægjandi og að þegar út af bregði verði brugðist við með viðeigandi hætti.
Þetta er kjarninn.
Eftirlit þarf ekki aðeins að vera til staðar.
Það þarf að virka.
Og það þarf að sjást að það virki.
Stefán A. Svensson, formaður Lögmannafélags Íslands, hefur jafnframt bent á að sjálfstæði lögmannastéttarinnar krefjist þess að eftirlit með lögmönnum sé að verulegu leyti í höndum lögmannastéttarinnar sjálfrar en ekki stjórnvalda.
Það sjónarmið er mikilvægt.
Óháð lögmannastétt er ekki aðeins hagsmunamál lögmanna. Hún er einnig hluti af vernd borgarans gagnvart ríkisvaldinu.
En sjálfstæðinu fylgir ábyrgð.
Sjálfseftirlit er aðeins traustvekjandi ef það er virkt, gagnsætt og skilvirkt. Ef almenningur á að treysta því að stétt hafi sjálf burði til að hafa eftirlit með eigin störfum þarf almenningur jafnframt að geta séð að eftirlitið sé raunverulegt.
Það nægir ekki að nefndir, reglur og úrræði séu til staðar á pappír.
Reynsla þess sem leitar til kerfisins skiptir líka máli.
Þegar reynir á kerfið
Ég skrifa þetta ekki sem lögfræðingur heldur sem borgari og fyrirsvarsmaður félags sem hefur reynt á þetta kerfi.
Þann 10. febrúar 2026 var móttekin formleg kvörtun sem ég sendi úrskurðarnefnd lögmanna vegna starfa tiltekins lögmanns.
Kvörtunin laut ekki að ágreiningi um þóknun heldur meintri vanrækslu á hagsmunagæslu, töfum, samskiptaleysi og skorti á afhendingu gagna.
Henni fylgdu greinargerð, tímalína, rökstuðningur og gögn.
Þegar þetta var upphaflega ritað, 5. júlí 2026, voru liðnir tæpir fimm mánuðir frá móttöku kvörtunarinnar án þess að niðurstaða lægi fyrir, þrátt fyrir ítrekaða eftirfylgni.
Ég fullyrði ekki hver efnisleg niðurstaða málsins á að vera.
Það er úrskurðarnefndarinnar að meta.
Reynslan vekur hins vegar eðlilegar spurningar um fyrirsjáanleika, upplýsingagjöf og skilvirkni í eftirliti með lögmönnum.
Hvernig upplifir borgarinn ferlið?
Spurningin er ekki aðeins hvort eftirlit sé til staðar.
Spurningin er líka hvernig sá sem stendur utan lögmannastéttarinnar upplifir það.
Fær hann skýrar upplýsingar?
Veit hann hvað gerist næst?
Er honum sagt hvaða tíma málsmeðferð getur tekið?
Fær hann upplýsingar um stöðu málsins?
Getur hann séð að málið hreyfist áfram?
Þetta eru ekki óeðlilegar kröfur.
Þvert á móti eru þetta atriði sem við myndum sjálf gera ráð fyrir í góðum samskiptum lögmanns við umbjóðanda.
Umbjóðandinn þarf að vita hvað er að gerast, hvað gerist næst og hvort hagsmunagæslan sé að færast áfram.
Eftirlitið má ekki spegla vandann
Þarna verður traustsspurningin sérstaklega skýr.
Ef kvörtun lýtur að töfum, samskiptaleysi og skorti á afhendingu gagna, en sá sem kvartar upplifir síðan sjálfur langa óvissu og takmarkaða upplýsingagjöf í meðferð kvörtunarinnar, skapast óhjákvæmilega vandamál.
Eftirlit sem á að viðhalda trausti má ekki verða spegilmynd þeirrar reynslu sem kvartað er undan.
Málsmeðferðin sjálf verður þá hluti af stærri traustsspurningu.
Í réttarríki er ekki nóg að borgarinn geti lagt fram kvörtun.
Hann þarf einnig að geta treyst því að kvörtunin fari í skýrt, virkt og fyrirsjáanlegt ferli.
Að spyrja hvernig það sé tryggt er ekki árás á lögmenn.
Þvert á móti er sú spurning nauðsynleg ef við viljum verja traust til lögmannastéttarinnar og þar með einn af hornsteinum réttarríkisins.
Traust verður að sjást
Sjálfstæði lögmanna er mikilvægt fyrir réttarríkið.
En sjálfstæði án sýnilegrar ábyrgðar byggir ekki traust.
Ef lögmannastéttin á að hafa sjálf ríkt hlutverk í eftirliti með eigin störfum þarf almenningur að geta séð að það eftirlit sé virkt, skiljanlegt og raunverulegt.
Traust á lögmönnum verður ekki varið með því að biðja almenning um að treysta kerfinu.
Það verður varið með því að sýna honum að kerfið sé traustsins vert.