Stundum lýsum við honum eins og hann þarf að vera til þess að það sem við höfum gert virðist skynsamlegt.
Þetta sést vel í samskiptum fólks.
Þegar einhver hefur komið illa fram við aðra manneskju þarf hugurinn gjarnan að finna skýringu sem gerir eigin hegðun ásættanlega.
Þá verður hinn kannski erfiður.
Ósanngjarn.
Óáreiðanlegur.
Óstöðugur.
Jafnvel hættulegur.
Það þýðir ekki endilega að lýsingin sé röng.
En hún er heldur ekki endilega hlutlaus athugun.
Hún getur verið hluti af þeirri sögu sem við þurfum að segja okkur sjálfum til þess að eigin hegðun gangi upp.
Sama gerist í fyrirtækjum
Ég rekst oft á svipað mynstur þegar eigendur fyrirtækja lýsa vandamálum sínum.
„Ég er bókstaflega búinn að reyna allt.“
„Það er ekkert hægt að gera.“
„Starfsfólkið vill bara ekki.“
„Viðskiptavinirnir borga aldrei á réttum tíma.“
„Það er enginn peningur í þessum bransa.“
„Við höfum alltaf gert þetta svona.“
Þegar maður byrjar síðan að skoða málið nánar reynist „allt“ stundum merkilega lítið.
Kannski var ein lausn prófuð tvisvar.
Kannski var verðinu breytt en ekki verklaginu.
Kannski var starfsfólkinu sagt hvað ætti að gerast, en enginn fylgdi því eftir.
Kannski eru reikningarnir ekki greiddir seint. Þeir eru einfaldlega gefnir út of seint.
Kannski er ekki skortur á verkefnum. Kannski veit enginn hvaða verkefni skila hagnaði.
Þetta er ekki endilega lygi.
Oft er þetta einfaldlega sagan sem hefur orðið til utan um vandamálið.
„Ég hef prófað allt“
Þessi setning vekur alltaf forvitni mína.
Ekki vegna þess að ég trúi fólki ekki.
Heldur vegna þess að hún lokar dyrum.
Ef ég hef raunverulega prófað allt, þá er ekkert eftir að skoða.
Vandamálið hlýtur þá að vera markaðurinn, starfsfólkið, viðskiptavinurinn, bankinn, ríkið eða einfaldlega óheppni.
En ef ég skipti setningunni út fyrir spurningu breytist eitthvað:
Hvað hef ég í raun prófað?
Hversu lengi?
Hvernig vissi ég hvort það virkaði?
Hvað breytti ég raunverulega?
Hvað lét ég ósnert?
Og kannski mikilvægast:
Hvaða skýringu á vandamálinu þarf ég að vera tilbúinn að sleppa?
Frásögn er ekki staðreynd
Þetta á jafnt við um fólk og fyrirtæki.
Þegar einhver segir mér frá manneskju sem er ekki í herberginu reyni ég að muna að ég er ekki að hitta þá manneskju.
Ég er að heyra frásögn um hana.
Sama gildir þegar eigandi lýsir fyrirtækinu sínu.
„Vandamálið okkar er starfsfólkið.“
Kannski.
En það gæti líka verið stjórnunin.
„Vandamálið er lausafé.“
Kannski.
En það gæti verið verðlagning, innheimta, framlegð eða verkefni sem hefðu aldrei átt að vera tekin.
Lýsingin á vandamálinu er því ekki bara fyrsta skrefið í lausninni.
Hún getur sjálf verið hluti af vandamálinu.
Spurningin sem ég vil muna
Næst þegar einhver segir mér með mikilli vissu hvað sé að manneskju, fyrirtæki eða aðstæðum langar mig að staldra aðeins við.
Ekki til þess að gera lítið úr reynslu viðkomandi.
Heldur til þess að aðgreina reynsluna frá skýringunni.
Og spyrja:
Er ég að fá lýsingu á veruleikanum, eða söguna sem þarf að vera sönn til þess að allt hitt gangi upp?
Kannski er hún rétt.
Kannski ekki.
En það er yfirleitt þess virði að skoða.